El Nino 2026 : मान्सूननंतर आता देशभरात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात हवामानाबाबत चिंता वाढली आहे. प्रशांत महासागरातील एल निनोची स्थिती ‘Very Strong’ श्रेणीकडे वाटचाल करत आहे. जागतिक हवामान संस्था आणि भारतीय हवामान विभाग (IMD) यांच्या अद्ययावत अंदाजानुसार, ही स्थिती ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ दरम्यान आणखी तीव्र होण्याची शक्यता आहे. पुढचे तीन महिने हवामानाच्या दृष्टीने आव्हानात्मक ठरू शकतात. महाराष्ट्रासाठी याचा थेट परिणाम पाऊस, तापमान, पाणीसाठा आणि रब्बी हंगामावर होऊ शकतो.
एल निनो म्हणजे काय आणि आता का ‘Very Strong’?
एल निनो म्हणजे विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या पूर्व आणि मध्य भागात समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त वाढणे. यामुळे जागतिक हवामान चक्रात बदल होतात. भारताच्या मान्सूनवर याचा नकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता असते.
WhatsApp ग्रुप 👉
२०२६ मध्ये ही स्थिती जूनपासून कमकुवत स्वरूपात सुरू झाली. जुलै-ऑगस्टमध्ये ती मध्यम ते मजबूत झाली. सप्टेंबरमध्ये निनो ३.४ प्रदेशातील तापमान विसंगती +३°C च्या आसपास पोहोचली. IRI आणि इतर आंतरराष्ट्रीय मॉडेल्सनुसार, ऑक्टोबर-डिसेंबर दरम्यान ही स्थिती ‘Very Strong’ श्रेणीत जाऊ शकते. फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत तिची तीव्रता कायम राहण्याची शक्यता जवळपास १०० टक्के आहे. त्यानंतर हळूहळू ती कमकुवत होईल.
पुढचे तीन महिने का धोकादायक?
ऑक्टोबर ते डिसेंबर हा काळ महत्त्वाचा आहे. मान्सूनोत्तर काळात बहुतांश भागांत पाऊस सरासरीपेक्षा कमी पडण्याचा अंदाज आहे. तापमान वाढण्याची शक्यता जास्त आहे. ‘ऑक्टोबर हिट’ सारखी उष्णता काही भागांत जाणवू शकते.
- दक्षिण भारतात ईशान्य मान्सून काही प्रमाणात सामान्य किंवा जास्त असू शकतो, पण एकूण चित्र कोरडे राहण्याची शक्यता आहे.
- उत्तर आणि मध्य भारतात पावसाचा अभाव आणि उबदार हिवाळ्याची चिन्हे दिसू शकतात.
- पाणीसाठ्यांवर ताण येईल. जमिनीतील ओलावा कमी होईल.
यामुळे रब्बी पिकांची पेरणी, पाणी व्यवस्थापन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था प्रभावित होऊ शकते.
महाराष्ट्रावर काय परिणाम होईल?
महाराष्ट्र आधीच दुष्काळाच्या छायेत आहे. राज्य सरकारने ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांमध्ये ट्रिगर-१ अंतर्गत दुष्काळ जाहीर केला आहे. सुमारे ७४ टक्के भाग यात समाविष्ट आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, एल निनो अजून शिगेला पोहोचलेला नाही. फेब्रुवारी २०२७ च्या आसपास तो पीकवर जाईल. त्यानंतर त्याचा प्रभाव कमी होऊ शकतो. त्यामुळे सध्यापासूनच तयारी करणे गरजेचे आहे.
संभाव्य आव्हाने:
- रब्बी हंगामात गहू, हरभरा, ज्वारी, मोहरी यांसारख्या पिकांना पाण्याचा तुटवडा भासू शकतो.
- विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रातील काही भाग अधिक संवेदनशील आहेत.
- धरणे आणि भूजलसाठ्यांवर अतिरिक्त ताण येईल.
- तापमान वाढल्याने पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.
शेतकरी आणि प्रशासन दोघांनाही सतर्क राहावे लागेल. पीक नुकसान सर्वेक्षण सुरू आहे. मदत योजना, कर्ज पुनर्गठन आणि वीज अनुदान यासारख्या उपाययोजना आधीच जाहीर झाल्या आहेत.
काय करावे? व्यावहारिक तयारी
- पाण्याचा काटकसरीने वापर करा. ठिबक आणि मल्चिंग सारख्या तंत्रांचा अवलंब करा.
- कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची निवड करा.
- हवामान विभागाचे नियमित अपडेट्स पाहा.
- शेतकरी गटांमार्फत माहिती शेअर करा आणि सरकारी योजनांचा लाभ घ्या.
- दीर्घकालीन उपाय म्हणून जलसंधारण आणि भूजल पुनर्भरणावर भर द्या.
एल निनो नैसर्गिक चक्र आहे. त्याचे परिणाम पूर्णपणे टाळता येत नाहीत, पण योग्य नियोजनाने त्याची तीव्रता कमी करता येते. महाराष्ट्राने यापूर्वीही अशा आव्हानांना तोंड दिले आहे. आताही वेळेवर पावले उचलली तर शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था टिकून राहू शकते.
